Owady i pajęczaki odpowiadają za większość chorób, których obawiają się podróżni do tropików. Według WHO choroby przenoszone przez wektory to ponad 17% wszystkich chorób zakaźnych i ponad 700 tysięcy zgonów rocznie. Dobra wiadomość jest taka, że przed większością z nich można się chronić, i to prostymi sposobami.
Komary: trzy rodzaje, trzy pory doby
Dla podróżnego kluczowe jest to, że różne komary gryzą o różnych porach, więc ochrona „po zmroku” bywa niewystarczająca.
Anopheles gryzie od zmierzchu do świtu
Przenosi malarię, czyli najgroźniejszą chorobę tropikalną dla podróżnych. Postać wywołana przez Plasmodium falciparum potrafi w ciągu kilku dni doprowadzić do stanu zagrożenia życia. Malaria nie ma szczepionki dla podróżnych. Chroni przed nią profilaktyka lekowa i ochrona przed ukłuciami.
Aedes gryzie w ciągu dnia
Ten sam gatunek przenosi dengę, chikungunyę, zikę i żółtą gorączkę. Największa aktywność przypada na wczesny ranek i późne popołudnie, dlatego repelent trzeba stosować przez cały dzień, nie tylko wieczorem. Denga bywa groźna zwłaszcza przy powtórnym zakażeniu innym typem wirusa, a zika ma znaczenie przede wszystkim dla kobiet w ciąży.
Culex gryzie wieczorem i w nocy, na terenach wiejskich
Przenosi japońskie zapalenie mózgu, występujące w okolicach pól ryżowych i hodowli świń w Azji, a także gorączkę Zachodniego Nilu. Ryzyko rośnie przy dłuższych pobytach na wsi i w porze deszczowej.
Kleszcze
Kleszcze kojarzą się z Polską i słusznie, ponieważ kleszczowe zapalenie mózgu występuje w całej Europie Środkowej, Skandynawii i w Azji. To jedyna choroba odkleszczowa, przed którą chroni szczepionka. Leczenia przyczynowego nie ma, a zakażenie może zostawić długotrwałe następstwa neurologiczne.
Na boreliozę nie ma szczepionki, ale jest skuteczne leczenie antybiotykiem, pod warunkiem że choroba zostanie rozpoznana. Kleszcza usuwa się jak najszybciej, chwytając go tuż przy skórze i wyciągając zdecydowanym ruchem, bez smarowania czymkolwiek.
Muchówki i inne owady
Muchówki piaskowe przenoszą leiszmaniozę, czyli chorobę, która daje owrzodzenia skóry albo, w postaci trzewnej, zajmuje narządy wewnętrzne. Występuje w basenie Morza Śródziemnego, na Bliskim Wschodzie, w Azji Południowej, Afryce Wschodniej i Ameryce Łacińskiej. Ta sama grupa owadów odpowiada za gorączkę muchy piaskowej.
W Afryce Subsaharyjskiej dochodzi mucha tse-tse, przenosząca śpiączkę afrykańską. Gryzie w ciągu dnia, jest duża i natarczywa, a do tego większość repelentów działa na nią słabo. Tam ochroną jest przede wszystkim ubranie: grube tkaniny w stonowanych kolorach, bez jaskrawego błękitu i czerni, które ją przyciągają.
Jak się chronić: metody o potwierdzonej skuteczności
- Repelent na odsłoniętą skórę z DEET w stężeniu 30–50% albo z ikarydyną 20%. Nakładaj go po filtrze przeciwsłonecznym i powtarzaj zgodnie z ulotką.
- Ubranie z długim rękawem i nogawkami, luźne i w jasnych kolorach. Przy dłuższych wyprawach warto nasączyć je permetryną.
- Moskitiera nad łóżkiem, najlepiej impregnowana permetryną. Sprawdź, czy nie ma dziur i czy sięga pod materac.
- Klimatyzacja i siatki w oknach, ponieważ komary źle znoszą ruch powietrza i niższą temperaturę.
- Unikanie zbiorników stojącej wody po zmierzchu, bo tam owady mają lęgowiska.
Szczepienia i profilaktyka lekowa
Przed częścią chorób wektorowych chroni szczepienie. Dostępne w Polsce i stosowane u podróżnych to:
- żółta gorączka w jednej dawce, wymagana przy wjeździe do wielu krajów Afryki i Ameryki Południowej;
- japońskie zapalenie mózgu przy dłuższych pobytach na terenach wiejskich Azji;
- kleszczowe zapalenie mózgu także przy wyjazdach po Europie i w polskie góry;
- denga u osób, które już przechorowały dengę i wybierają się w rejony wysokiego ryzyka;
- chikungunya, na którą w Unii Europejskiej zarejestrowano dwie szczepionki, z ograniczeniami wiekowymi i zdrowotnymi.
Malaria wymaga leków, nie szczepionki. Preparat dobiera się do kierunku, długości pobytu, wieku i chorób przewlekłych. Inny lek dostanie osoba lecąca na tydzień do Kenii, a inny rodzina jadąca na miesiąc do Azji. Część leków zaczyna się przyjmować na tydzień przed wyjazdem, a kończy kilka tygodni po powrocie, dlatego po receptę warto zgłosić się z wyprzedzeniem.
Po powrocie: kiedy nie czekać
Każda gorączka do roku po powrocie z tropików wymaga pilnej diagnostyki w kierunku malarii, także u osoby, która przyjmowała profilaktykę. Objawy łatwo pomylić z grypą: gorączka z dreszczami, ból głowy i mięśni, osłabienie, czasem biegunka. Zgłaszając się do lekarza, zawsze podaj kraj i datę powrotu. To zmienia kolejność badań i bywa ważniejsze niż sam objaw.
Do pilnej konsultacji skłaniają też: powiększające się owrzodzenie skóry po ukłuciu, wysypka z gorączką po powrocie z rejonu dengi oraz każde zaczerwienienie wokół miejsca po kleszczu, zwłaszcza gdy powiększa się przez kilka dni.
Źródła
- WHO, Vector-borne diseases. Dane o udziale chorób wektorowych i śmiertelności.
- CDC, About Mosquitoes. Aktywność dobowa gatunków i zasady ochrony.
- CDC, Ticks. Usuwanie kleszczy i choroby odkleszczowe.
- WHO, Malaria. Profilaktyka i objawy.